A comezos dos anos oitenta, mentres agardabamos que Ramón Piñeiro subise ao estrado da Aula de Cultura de Caixa Galicia en Ferrol para ditar unha conferencia, o alcalde da cidade, Xaime Quintanilla Ulla, comentoume en voz baixa que Piñeiro lle parecía un home triste e sen sentido do humor.
Respondinlle que non era así, en absoluto; que, pola contra, Piñeiro era un home vital, ledo, divertido, e cun finísimo sentido do humor que lle permitía descubrir o cómico de situacións que para moitos pasaban desapercibidas e doutras que para algúns resultarían irritantes. Así vía eu a Piñeiro e así o recordo hoxe, a pesar de que o tempo, lamentablemente, borrou da miña memoria moitas das anécdotas que poderían demostrar o atinado da miña percepción.
O erro de Xaime Quintanilla estaba xustificado por aquel aceno de preocupación que Piñeiro tiña antes de comezar unha conferencia. Só os que o coñecemos de preto sabemos ata que punto a timidez era un atranco que conseguía salvar con enorme esforzo. Se Piñeiro se sentía intimidado ante unha cámara fotográfica –véxanse as fotos de grupo nas que sempre aparece na última ringleira, semioculto tras a cabeza de quen está diante–, como non ía sentirse intimidado ante un auditorio de trescentas persoas, das que moitas acudían a escoitalo, como a un oráculo?
A timidez foi unha patoloxía que Piñeiro, como calquera outro tímido, non superou xamais; pero á que se sobrepuxo con coraxe e por responsabilidade. O sentido do humor, entendido como recurso intelectual que nos permite a relación cordial con nós mesmos, despois de recoñecer e asumir as propias fraquezas, foi nel a raíz dunha filosofía individual para a convivencia.
Coido que non erro se digo que os alicerces da personalidade de Ramón Piñeiro foron a conciencia ética, da que derivaban a bondade, a humildade, a discreción e tantas outras virtudes; aquela prodixiosa intelixencia que lle permitía ordenar na mente os datos de calquera situación incomprensible –fose de ámbito persoal, familiar ou social–, para entendela primeiro, analizala despois e, finalmente, dar coas posibles solucións; e tamén, aínda que a distancia non o parecese, a sensibilidade humorística.
O humor interesoulle a Piñeiro como forma de sabedoría humana e como peculiaridade do ser galego. Do humorismo –a forma máis sutil e máis galega do humor– tratou en diversas ocasións, sempre con reflexións orixinais e esclarecedoras; pero xa no ano 1951, cando a revista Grial empezou a publicar unha serie de monografías coas que se intentaba afirmar a existencia de Galicia como país; cunha cultura propia e cun idioma válido para a creación literaria e a reflexión filosófica, Piñeiro incluíra un número que trataría do humor en Galicia.
Porén, cos ensaios enviados polos distintos colaboradores non era posible facer un traballo colectivo porque os autores non se puñan de acordo no que tería que ser o obxecto da análise: que é o humor.
Piñeiro decidiu encargarlle un único ensaio a Celestino Fernández de la Vega, home de amplísima cultura, que sabía idiomas, tiña gran curiosidade intelectual e estaba ao día de canto producía o pensamento europeo. O resultado foi o espléndido ensaio O segredo do humor, que en rigor se debería titular O segredo do humorismo, e que aínda hoxe resulta a máis innovadora, ambiciosa e profunda pescuda de cantas se levan feito en España sobre o humor e a creación humorística. Nunca ningún filósofo español analizara o humor dun xeito tan orixinal e ninguén chegara a unha conclusión tan innovadora e sorprendente: esa forma de humor que chamamos humorismo é un fenómeno moderno. O humorismo naceu coa sociedade moderna, co capitalismo, despois que a burguesía acadara boa parte do poder social e do protagonismo que antes foran exclusivos da nobreza; cando a autonomía de pensamento do individuo e a consciencia da propia capacidade para analizar e interpretar calquera feito, calquera circunstancia, calquera texto –mesmo os textos sagrados– produciu a ruptura no cristianismo, coa aparición da Reforma.
Pois ben, calquera que falase con Celestino Fernández de la Vega de O segredo do humor enterábase do importante que fora a colaboración de Ramón Piñeiro.
–O libro é tan seu como meu–dicía.
E contaba cantas veces abandonara o labor ao atoparse cun atranco insalvable, e como Piñeiro collía o coche de liña en Santiago para verse con el en Lugo e falar horas, paseando pola muralla, ata que daquela conversa ía xurdindo unha nova vía de pensamento.
A honestidade de Celestino Fernández de la Vega só era comparable á xenerosidade de Ramón Piñeiro. Somos moitos os autores que debemos algunhas das nosas mellores páxinas á extraordinaria intelixencia de Piñeiro, e calamos. Celestino Fernández de la Vega, non. Un día do ano 1972 falabamos do seu escepticismo, e comentoume:
Dígoche a verdade: o pouco que eu fixen, fíxeno por Piñeiro; por axudalo, porque é un apóstolo; pero por min, non faría nada. Penso que non paga a pena,que é inútil.
Piñeiro tiña un extraordinario sentido de humor, que se facía evidente, sobre todo, ante as críticas feroces que recibía por manifestar abertamente ideas contrarias ás de moitos compañeiros de viaxe na loita contra a ditadura. Piñeiro era home de ideas socialistas, pero anoxaba a filosofía marxista e non sentía simpatía por Carlos Marx. Admiraba a heroicidade dos militantes comunistas, que sufrían como ningúns outros a brutalidade franquista, pero rexeitaba o comunismo como sistema de goberno. Entendía que os revolucionarios hispanoamericanos, ante o inmobilismo da clase dirixente e da intervención dos EUA non tivesen máis saída que a vía comunista, pero lamentábao. Piñeiro era un humanista e non podía aceptar ningunha filosofía nin ideoloxía politica que non partise do absoluto respecto ao individuo.
Despois que Krutchev recoñecera no ano 1956 os crimes de Stalin, os comunistas e simpatizantes do comunismo europeo sentíronse horrorizados, pero valoraron positivamente a honestidade dos novos dirixentes. O stalinismo fora unha etapa terrible pero superada, e esta idea converteuse en crenza na España antifranquista polo sacrificio de tantos militantes comunistas, torturados, encarcerados e asasinados. O fusilamento de Julián Grimau, no 1963, fixo medrar a simpatía polo Partido Comunista, e en Galicia seguiron publicándose libros que falaban da protección que os traballadores, as culturas e os idiomas minoritarios recibían na Unión Soviética. Moitos criámolo e cando Aleksandr Solzhenitsyn apareceu no ano 1976 nun programa de máxima audiencia de TVE para dicir aos españois que eramos afortunados por vivir baixo a protección dun Réxime que nos permitía residir en calquera lugar de España, saír ao estranxeiro, mercar xornais e revistas doutros países, usar as fotocopiadoras e, dentro de certos límites, facer folga, os máis dos demócratas españois coidaron que estaba ao servizo do franquismo. Do rexeitamento que causou dá idea o terrible comentario que Juan Benet escribiu en Cuadernos para el diálogo: “Creo firmemente que mientras exista gente como Solzhenitsyn deberán existir los campos de concentración. Incluso deberían estar mejor vigilados para que personas como él no puedan salir”.
Que Piñeiro denunciase moito antes da visita de Solzhenitsyn que o totalitarismo soviético negaba o individuo, apoiándose nas masas, ás que logo sometía co terror, provocou a reacción irada de persoas, sobre todo mozos, que, sen coñecelo, o cualificaron de “carca” e cousas peores.
Un secretario do xulgado de Ferrol afirmaba que tivera nas mans un informe asinado por Ramón Piñeiro, que recomendaba non autorizar o recital que Raimon quería facer en Compostela, a finais dos sesenta, polas posibles alteracións da orde pública que podería causar. O informe existía, pero o Ramón Piñeiro que o asinaba non era o intelectual galeguista, senón, loxicamente, o Ramón Piñeiro comisario da policía, que anos despois sería destinado a Galicia.
A mediados dos anos oitenta un profesor de literatura nun instituto da Coruña, hoxe profesor universitario, describíalles aos seus alumnos a Piñeiro como un individuo perigoso, que sentaba os visitantes ante a mesa camilla, de xeito que recibisen no rostro a luz cegadora que entraba pola galería, mentres el, na sombra, os esculcaba con impunidade.
No ano 1981 celebrouse nas instalacións do Laboratorio de Formas, das Cerámicas do Castro, en Sada, unha mesa redonda sobre Castelao, na que interviñan Ramón Piñeiro e Valentín Paz Andrade. Cando Piñeiro recordou o grande afecto que Castelao sentía por Paz Andrade, o meu amigo Cesáreo Sánchez Iglesias murmuroume que habería que preguntar a Piñeiro o que Castelao sentía por el, porque circulaba por aí unha carta –Cesáreo falaba de “cartas”– dos anos corenta, tremendamente crítica coa súa xestión como secretario do Partido Galeguista.
Aquela carta á que Cesáreo aludía – e que el, evidentemente, non vira– con todas as que Castelao gardara da súa relación co Partido Galeguista no interior, tivéraas Rodolfo Prada, quen escribira a Piñeiro preguntándolle que institución galega debería acollelas. Piñeiro respondéralle que, na súa opinión, a idónea sería a Fundación Penzol, pero suxeriulle que fixese outras consultas.
Non houbo tempo, Rodolfo Prada morreu o 3 de novembro de 1980, e Xosé Bieito Abraira deulle as cartas a Valentín Paz Andrade. Ao pouco, empezou a circular o rumor da existencia dunha carta na que Castelao se mostraba tremendamente doído e anoxado con Piñeiro.
A carta está publicada no libro Castelao e os galeguistas do interior, de Xavier Castro, editado por Galaxia no 2000, e non se entende como da súa lectura alguén pode deducir que Castelao se mostraba irado con Piñeiro. É certo que nesa carta, datada en París o 30 de Nadal de 1946, Castelao responde duramente a un informe do Comité Executivo do Partido Galeguista, pero coida que se dirixe a unha nova dirección do partido porque sabe que Piñeiro fora detido pola policía en Madrid, e levaba meses preso en Alcalá de Henares. O desgusto de Castelao non era con Piñeiro, a quen procurou protexer desde o intre en que soubo da súa detención, recorrendo ao nacionalista vasco José Antonio Aguirre, amigo do presidente Truman, para que a diplomacia norteamericana intercedese a favor do preso; xestión que, efectivamente, se realizou.
Estas acusacións desatinadas de persoas que non o coñecían non facían perder a Piñeiro a serenidade, e aceptábaas como algo inevitable. Nunha entrevista concedida á revista satírica Can sen dono no ano 83, responde entre risas a todas as preguntas tendenciosas do entrevistador, incluída a de se mantivo relacións homosexuais, porque entre as calumnias que contra el lanzaron aqueles “progres” dos anos sesenta, estaba a da súa homosexualidade. Estraña progresía a de quen tenta descualificar a alguén pola súa tendencia sexual, pero isto tampouco lle molestaba a Piñeiro, que responde:
(Risas) Home, pois tamén se me ten chamado “maricón” en círculos políticos, por un aquel do desprestixio. Rebásanse as fronteiras do respecto e todo serve para atacar. Claro que hoxe se perdeu a connotación virulenta, furibunda: os homosexuais comezan a acceder ao estatus de normalidade.
As críticas non partían só de quen non coñecía a Piñeiro ou o coñecía mal. Méndez Ferrín coñeceuno moito; tanto, que viu nel un atranco para acadar a Galicia ceibe e socialista que el arelaba, e matouno literariamente varias veces. Porén, Piñeiro sentiu sempre un grande afecto por Ferrín e falaba del con moita simpatía. En canto pronunciaba o seu nome debuxábaselle un sorriso nos beizos, e recordaba o encontro máis recente, cordial como todos.
Unha mañá de domingo, quizais a finais dos setenta, o matrimonio Piñeiro pasaba a fin de semana en Ferrol, na miña casa. O xornal La Voz de Galicia publicaba en primeira páxina, a catro columnas, un titular sorprendente: “Méndez Ferrín dice que Ramón Piñeiro es un gran político”. En canto o viu, Piñeiro riu a gargalladas mentres comentaba: “Que pillo é. Sabe que os xornalistas esperan que fale mal de min, e sorpréndeos falando ben para ser noticia de primeira páxina!”
Oíno opinar moitas veces de Ferrín, sempre con admiración para o escritor e cariño e simpatía para o home, de quen sempre se sentiu amigo.
Mais non foron só os mozos quen se enfrontaron a Piñeiro por mor do seu rexeitamento do marxismo e do comunismo. Con Luís Seoane tivo tantas discusións e tan apaixonadas, que só o enorme afecto que sentían un polo outro impediu que a amizade se resentise.
Outras persoas menos honestas que Seoane preferiron recorrer á mentira, á calumnia e á difamación. Así, aproveitando que no ano 1966 Piñeiro foi aos Estados Unidos, como profesor invitado da Universidade de Middlebury, en Vermont, e que repetiu a experiencia varios anos consecutivos, houbo quen fixo correr o rumor de que era axente da CIA. Piñeiro non se ofendeu ante tan disparatada acusación, senón que, pola contra, riu, divertido. Sempre soubo quen fora o autor da mentira, pero nunca lle fixo a máis mínima recriminación, nin lle gardou rancor. O que o abraiaba era comprobar como alguén, exemplar en moitos aspectos, podía caer na puerilidade e no ridículo ao deixarse levar polo sectarismo.
Como home con gran sentido do humor, Piñeiro mostrábase decote comprensivo coas fraquezas do próximo, e aínda que o divertía descubrir o lado ridículo das persoas de méritos innegables, xamais a súa risa tivo un chisco de crueldade, sabedor da complexidade da alma humana e de que a intelixencia está repartida en compartimentos estancos.
Non foi o marxismo, senón o reintegracionismo o que distanciou a Ramón Piñeiro e a Carballo Calero, despois de traballar xuntos tantos anos. Non podo precisar a data, nin sequera o ano, pero unha mañá estaba eu en Santiago, na casa de Piñeiro, cando soou o teléfono. Era Carballo, que chamaba angustiado porque viña de ler en A Nosa Terra unha entrevista que lle fixeran e quería desculparse con Piñeiro polas cousas que viñan publicadas.
Carballo, cerimonioso como sempre, dicíalle textualmente a Piñeiro que lle pregaba que o recibise, e Piñeiro, cun sorriso nos beizos, intentaba sosegalo:
-Ricardo, eu non lin esa entrevista, nin vou lela; polo tanto non tes de que desculparte…
Pero Carballo estaba verdadeiramente afectado e teimaba no seu desexo de ser recibido por Piñeiro.
-Eu non digo que non manifestase estas opinións, pero agora, ao velas escritas, danme arrepío, porque entre ti e eu pode haber diferenzas de criterio en calquera cuestión, pero o que eu non sinto é o que se deduce desta entrevista.
Piñeiro respondíalle que o sabía; que non se sentía agraviado e non precisaba máis explicacións; pero ante a insistencia de Carballo, díxolle:
-Pois mira, Ricardo, eu vou saír para botar unha carta ao correo e xa, de paso, achégome ao teu despacho.
Carballo aceptou encantado.
Velaí unha mostra do extraordinario sentido do humor de Piñeiro –do que Carballo carecía por completo– e da comprensión ante as fraquezas dos seres queridos. Piñeiro sabía que a honestidade de Carballo lle facía sentir a necesidade de acudir á súa casa para desculparse en persoa por aquelas manifestacións pouco atinadas; pero sabía tamén que o camiño que Carballo tería que percorrer desde o seu despacho a Xelmírez 15, sería para el un auténtico vía crucis, porque calquera que o vise podería sospeitar o motivo da súa visita. Piñeiro evitoulle o mal trago ao facer el o camiño ao revés. Dese xeito se alguén o vía entrar no despacho de Carballo pensaría que ía pedir explicacións ao entrevistado; pero iso a el non lle preocupaba en absoluto.
Quen peor falou de Piñeiro foi quen máis debería defendelo, porque é quen máis motivos ten para estarlle agradecido. Refírome a Xosé Manuel Beiras, quen despois de “saír do pozo” e “pasar o deserto” –expresións que el adoita empregar para aludir á terrible experiencia da enfermidade que o tivo fóra da realidade desde o 1977 ao 1981– , decidiu responsabilizar dos seus males á xente de Galaxia, especialmente a Domingo García-Sabell e a Ramón Piñeiro.
No libro A estrela na palabra.Novas conversas con Xosé Manuel Beiras, de Miguel Anxo Fernán Vello e Francisco Pillado Maior, editado por Laiovento no 2004, Beiras adica corenta e dúas páxinas –da 17 á 58– a desacreditar a Piñeiro con medias verdades e falsas acusacións.
Das respostas de Beiras dedúcese que a súa enfermidade foi causada polo illamento ao que o someteron os homes de Galaxia, en canto se desviou ideoloxicamente do camiño que lle trazaran. É absolutamente falso.
Xosé Manuel Beiras padecía a estraña enfermidade que o arredou da vida social despois do fracaso do PSG nas eleccións de 1977 ata finais do 1981, moito antes de converterse nun disidente –son as súas palabras– , ao trocar no 1973 os estatutos do PSG, que pasou de ser autonomista e socialdemócrata a ser autodeterminista e marxista.
Nos anos sesenta Beiras foi a Madrid para opositar por primeira vez á cátedra de Economía e Facenda, na Facultade de Dereito. Despois de pasar brillantemente as primeiras probas, apareceu a enfermidade –o medo irracional ao fracaso, á xente, á responsabilidade– e fuxiu.
Intentouno por segunda vez, e Teresa, a muller, acompañouno. A experiencia repetiuse. Segundo pasaban os días máis medo sentía, e Teresa, incapaz de termar del, chamou a Ramón Piñeiro, que viaxou en tren toda a noite para estar con Beiras pola mañá, e intentar darlle azos para que se enfrontase ao tribunal. Foi inútil. Non puideron evitar que fuxise.
Beiras obtivo a cátedra no ano 1970, no terceiro intento. No éxito tiveron participación Domingo García-Sabell, que falou con José Luis Sampedro, quen lle aconsellou que opositase á Cátedra de Estrutura Económica, na Facultade de Económicas; Ramón Tamames, que o acompañou en todo momento; e Elena García-Sabell, quen, en ausencia da súa irmá Teresa– que por estar grávida do que sería o fillo pequeno, ficara en Santiago–, acolleuno na súa casa e cando peor estaba levouno á consulta dunha prestixiosa psicóloga, que volvera do exilio. Á última proba, que Beiras resolveu esplendidamente, asistiu tamén Teresa, que non tiña acougo en Compostela.
Engánase Beiras cando na conversa con Fernán Vello e Pillado Maior, cita o mito de Sísifo, e di que “hai un momento, situado no remate do franquismo, no que a pedra coa que eu gabeo monte arriba non cae porque eu me pare e a pedra comece a baixar a rebolos pola aba do monte. Cae porque ma botan para abaixo. E bótanma os de Galaxia. Ou sexa, hai un momento en que son os de Galaxia os que lle pegan un couce á pedra e bótana para abaixo. E, claro está, lévame a min a rastras”.
Non é esa a variante do mito de Sísifo que a el lle cómpre. O que en realidade sucedeu sempre foi que o propio Beiras se detiña cando estaba a piques de chegar coa pedra ao curuto do monte, e que el mesmo a botaba a rebolos pola costa abaixo.
Beiras non foi a rastro coa pedra pola aba do monte porque alguén lle dese un couce á pedra. Non enfermou polo illamento ao que o someteron os de Galaxia. O que produciu a crise tremenda da enfermidade que o tivo catro anos no inferno foi a consciencia de que errara gravemente; de que el era o maior responsable do fracaso electoral do PSG, e do fracaso da estratexia deseñada por Piñeiro.
Cando Beiras quixo entrar en política pensou nun partido demócrata cristián, e foi Mario Orxales quen o convenceu de que eles tiñan que estar nun partido socialista. Da xestación do PSG e da axuda que os fundadores recibiron de Piñeiro fala Beiras con obxectividade na conversa recollida no libro citado. O PSG nacía no 1963 para ser un partido de cadros, co que o PSOE tería que pactar, chegado o momento dunhas eleccións democráticas.
Esa era a estratexia de Piñeiro, e o momento chegou no 1977 cando o PSOE, a través de Francisco Vázquez e Andrés Eguívar, lle ofreceu ao PSG, nunha xuntanza con Beiras, Mario Orxales e Rodríguez Pardo, os dous primeiros postos nas candidaturas ao Congreso, nas catro provincias, e candidaturas pactadas ao Senado.
Cómo se pode dicir que Piñeiro errou no seu proxecto de galeguización dos partidos de ámbito estatal? Tan difícil é imaxinar como sería a preautonomía galega con oito pesegos no Congreso dos Deputados e varios senadores afíns?
O erro foi do PSG, que a través de Mario Orxales –porque Beiras e Rodríguez Pardo quedaran mudos– rexeitou a oferta. Pero Beiras sabía –ou polo menos intuía– o desatino que o PSG estaba a cometer, e as graves consecuencias que para o futuro político de Galicia tería aquela negativa.
Había tempo que deixara de ir tomar café con Piñeiro, pero daquela foi e preguntoulle que ía pasar nas eleccións. Piñeiro respondeulle que gañaría a UCD e que o PSOE obtería un bo número de escanos.
Beiras quixo coñecer a súa opinión sobre cales serían os resultados en Galicia e, concretamente, os do PSG. Piñeiro deulle a mesma resposta e engadiu que o PSG non obtería representación parlamentaria. Beiras argumentou que o PSOE non tiña implantación en Galicia, e Piñeiro asentiu, pero fíxolle notar que tiña a TV e a Internacional Socialista.
A conversa con Piñeiro confirmoulle a Beiras a razón dos seus medos, e poucos días antes da data límite para a presentación das candidaturas convocou na súa casa a todos os representantes territoriais.
Estouno vendo sentado no chan, encostado no marco da dobre porta do salón; calado, abatido, escoitando con escepticismo as palabras eufóricas dos máis novos… Por fin falou e preguntou con voz grave se estabamos certos do que iamos facer; se non deberiamos aceptar a proposta do PSOE.
Os representantes do Grobe e O Salnés, foron os primeiros en rexeitar a suxestión, completamente certos de que iamos “arrasar”. Logo, fóronse sumando outras voces igualmente optimistas.
A partir daquela noite Beiras volveu sufrir unha crise semellante ás das fracasadas oposicións, e só pensaba en fuxir.
Como non era quen de enfrontarse á campaña electoral, a pesar dos éxitos dalgúns mitins en precampaña, leveino para a miña casa, en Ferrol. Non quixo participar en ningunha xuntanza do comité local, e repetía teimuda e dramaticamente, coa anguria reflectida nos ollos, que el non pintaba nada na política e que o seu era tocar o piano.
Tiven que facerlle os textos dos mitins e da intervención na televisión. Eu escribíaos ao meu xeito e líallos amodo. El, deitado, sen folgos, nun sofá, ía substituíndo as miñas palabras polas súas. Logo había que arrastralo aos mitins, nos que sempre estaba brillante, e o éxito dáballe azos durante unhas horas.
Se a responsabilidade de saír na TV lle produciu un desacougo terrible, que só superou en parte cando lle dei o texto que debería ler, a responsabilidade de facer o mitin en Santiago non a puido aturar, e fuxiu. Non souben del en varias horas, pero por fin chamou, non lembro se desde Ribeira ou dalgunha outra vila do litoral. Díxenlle que fose para Santiago e que nos veriamos na súa casa. Cando cheguei estaba na cama e negábase a erguerse. Obrigueino a facelo e fomos ao estadio, que estaba ateigado de público. Díxome que non podía coa responsabilidade de pechar o mitin, polo que, en contra de toda a lóxica, a súa foi a primeira das intervencións.
No mitin de peche de campaña, celebrado no Pavillón dos Deportes da Coruña, tivemos cinco mil persoas. Á mesma hora, a carón de nós, na Polideportiva, o PSOE, co candidato Francisco Vázquez, tiña cincocentas, pero as urnas deron os resultados previstos por Piñeiro.
Poucos meses despois volvía eu de Vigo e colleume a noite no camiño. Ao chegar a Compostela chamei á casa de Piñeiro e dixen que contasen comigo para cear. Cando cheguei atopei a Piñeiro e a Beiras ceando ovos fritidos con xamón. Senteime con eles e compartín o menú. Beiras interesouse pola depresión que eu tivera despois das eleccións e preguntoume que fixera para superala. Respondinlle que estivera afundido un par de meses e que o único que me axudara fora asumir a miña responsabilidade nas decisións desatinadas, que nos levaran ao desastre electoral. Entón Beiras deixou de cear e, botando as mans á cabeza, empezou a laiarse dos erros cometidos e da responsanilidade que tiñamos –que el tiña– ao deixar a política galega nas mans de partidos estatais. Piñeiro non dixo absolutamente nada.
Beiras di que renaceu no ano 1982 e que é un home novo. Coido que é certo porque eu non o recoñezo. Alguén con estudos de psiquiatría díxome que quen pasa unha experiencia tan traumática como a que el pasou, experimenta un troco profundo na personalidade. Con Beiras sucedeu así. Aquel home de espírito feble, sensible, autocrítico e nobilísimo que eu tratei, é hoxe un home de aceiro, preocupado por aparecer ante a opinión pública como un ser inmaculado, e para iso non se lle ocorre nada mellor que responsabilizar dos seus erros a quen durante moitos anos o axudaron e protexeron. As corenta e dúas páxinas de A estrela na palabra supoñen un enorme esforzo de imaxinación para luxar o máis posible a imaxe da xente de Galaxia, especialmente a de García-Sabell e Piñeiro. Son tan inxustas e tan ridículas as máis das acusacións, que ata dá noxo e pudor comentalas. Pero hai algo que demostra ata que punto é radicalmente distinto o Beiras que saíu do inferno no 1982, do que entrou no 1977.
García-Sabell recibiu o Premio Fernández Latorre no ano 1998. Ao acto, celebrado no Museo de La Voz de Galicia, cun par de centos de invitados, asistiu o Rei e tamén Beiras. Ao remate, cando Domingo se retiraba acompañado polo Rei e por Santiago Rey Fernández-Latorre, Beiras saíulle ao paso e felicitouno.
Domingo mirábao cos ollos abertos e a boca entreaberta, nun aceno de desconcerto, como se intentase adiviñar onde estaba a trampa. Pero Beiras seguía a eloxialo dicíndolle que era un premio merecido e que el se alegraba moito. O encontro durou un minuto longo, e cando García-Sabell se repuxo da sorpresa, respondeulle cun “Moi ben; moitas grazas”, deulle a Beiras unhas palmadiñas no cóbado e marchou.
Alguén na miña mesa comentou: “Beiras buscou a foto de portada no xornal de mañá”. E alguén, ben informado, retrucou: “Pois saíulle mal a xogada, porque des que se rompe o protocolo non se permiten as fotos”.
Ramón Piñeiro morreu no 1990, e tivo moito tempo de ver a transformación de Beiras e de coñecer algunhas das acusacións sen fundamento, que contra el lanzaba. Aquelas críticas non o ferían, nin o magoaban, pero tampouco o divertían o máis mínimo. Era moi consciente do drama íntimo que Beiras estaba a vivir e sentíao como algo seu. A terrible decisión de renderse á evidencia de que non hai axuda posible para quen non se deixa axudar; de que non se pode sacar do pozo a quen non quere saír; foi moi dolorosa, traumática, para Piñeiro.
Na última visita que lle fixen, pouco antes de morrer, falamos de moitísimas cousas, e Piñeiro tivo todo o tempo o sorriso nos beizos. Ese sorriso só desapareceu cando lle preguntei por Beiras. O rostro cubríuselle cun aceno de tristura, e en poucas palabras expresou a dor que sentía por todo o que Beiras pasara e estaba a pasar; pero non tivo para el o máis mínimo reproche.
O sentido do humor non lle faltou a Piñeiro nin sequera ante a inmediatez da propia morte. O límite do seu humor estaba onde comezaba o drama persoal de Xosé Manuel Beiras.
Artigo publicado no libro “Homenaxe a Ramón Piñeiro”, Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades, 2009.